Kyrie en Gloria

In het Kyriegebed wordt de nood van de wereld voor God gebracht. Kyrie eleison is Grieks, Κύριε ἐλέησον, opvallend omdat de rest van de klassieke mis Latijn is. De roep is ouder dan de kerk: in de Romeinse wereld werd kyrie eleison, ‘Heer, ontferm u’, de keizer toegeroepen bij zijn plechtige intocht, als huldiging van diens macht én diens goedertierenheid. De kerk nam de acclamatie over. Dat gebeurde niet in Rome, maar in het Oosten: in de vierde eeuw klonk het Kyrie in Jeruzalem als antwoord van de gemeente op de voorbeden, en pas via die omweg bereikte het de westerse mis. Daar wordt er Christe eleison, Christus ontferm u, aan toegevoegd. Gregorius de Grote vermeldt het gebruik al rond 600. Kyrie is verschoven van heer naar Heer. In de negende eeuw krijgt het Kyrie zijn vaste vorm van negen aanroepen: driemaal Kyrie eleison, driemaal Christe eleison, driemaal Kyrie eleison. Het kan gesproken worden of gezongen. De muzikale ontwikkeling is daarbij ook inzichtgevend: opvallend is hoe de toon door de eeuwen verschuift van modaal, neutraal, naar mineur en steeds affectiever. De blik lijkt te verschuiven, van de wereld die voor Gods aangezicht verschijnt, naar de nood waarin die wereld is. De beeldende kunst laat in de dertiende eeuw een parallele beweging zien, de Christusfiguur aan crucifixen heeft zijn hoofd niet meer rechtop, maar laat het hangen — van de triomferende naar de lijdende Christus. Het kyriegebed wordt in de protestantse kerk vaak een combinatie van een gesproken vrije tekst en gezongen ‘Kyrie eleison, Christe eleison, Kyrie eleison’ of ‘Heer ontferm u, Christus ontferm u, Heer ontferm u’. In de gebedstekst wordt breed de nood van de wereld benoemd en stem gegeven aan al wat leeft. Persoonlijke nood van gemeenteleden komt later in de dienst aan bod, bij de voorbede. De tekst van het Gloria begint met de engelenzang uit de Kerstnacht. ‘Eer aan God in de hoge, en vrede op aarde aan de mensen van goede wil’. God wordt de lof gezongen. De tekst is vanaf ongeveer de zesde eeuw in zijn huidige vorm in gebruik. In veel protestantse kerken wordt op deze plaats een glorialied gezongen, een lied met een lofprijzend karakter, bij voorkeur wel trinitarisch van karakter, gericht aan Vader, Zoon en Heilige Geest. In de veertigdagentijd en de advent wordt doorgaans geen Gloria gezongen. Kyrie en Gloria gaan hand in hand, je zou een parallel kunnen zien met 4 en 5 mei. We danken en prijzen God, niet met oogkleppen op, maar in het volle bewustzijn van de wereld die Gods ontferming blijvend nodig heeft. Of met nog andere woorden, uit Job 1, heel persoonlijk en kernachtig, ‘De Heer heeft gegeven, de Heer heeft genomen, de naam van de Heer zij geprezen’.