Vrijzinnig

[[nog verder uitwerken ]] Wat betekent ‘vrijzinnig’ liturgisch? Een uitgangspunt kan zijn dat het vieren een persoonlijke, zich ontwikkelende verhouding tot de traditie mag hebben, en nooit de aanvaarding van een vaststaand pakket behelst. Voor de liturgie heeft dat drie gevolgen.

• Geen voorgeschreven liturgie. Vrijzinnige kerkgenootschappen kennen geen dienstboek met gezag; wat er zondag gebeurt, wordt plaatselijk bepaald, en twee gemeenten uit hetzelfde verband kunnen liturgisch sterk verschillen. 
Die vrijheid zorgt voor eigenaarschap en geeft de plaatselijke gemeente en voorgangers veel verantwoordelijkheid voor de vorm en de inhoud. Als daar geen gevolg aan wordt gegeven, wordt gewoontevorming de enige vorming.
• De traditie als bron, niet als wet. Vrijzinnigheid verhoudt zich idealiter tot de traditie zoals een kind tot een blokkendoos: er wordt geschoven, geschikt, gestapeld, omgegooid. Een oud gebed kan klinken náást een gedicht van een hedendaagse dichter; een zenmeester kan een tweede lezing leveren. De toets is niet “mag dit?” maar “werkt dit?”. Die toets is ingewikkelder dan ze lijkt: vrijheid die alleen maar leidt tot wegnemen (geen credo, geen sacramentstheologie, geen vaste vormen) houdt weinig over. De vraag aan vrijzinnige liturgie is dus niet wat ze diskwalificeert, maar wat fundamenteel is, en wat er op dat fundament gebouwd wordt.
• De mondige kerkganger. Vrijzinnige liturgie veronderstelt geen instemming: wie meeviert, hoeft niet alles te onderschrijven wat er klinkt. Het leidt tot een voorkeur voor open, vragende en meervoudige taal (zie Godsbeelden), voor het optionele voorschrijven (“wie wil, kan...”), en de terughoudendheid bij formules die instemming claimen. Ook hier is subtiliteit geboden, vrijzinnig is wat anders dan vrijblijvend, er is genoeg om vierkant achter te staan.

Noot tot slot: de vrijzinnige kerken hebben geparticipeerd in de liturgische ontwikkeling. Toch bleef een brede belangstelling bij de achterban vaak uit, nog lange tijd gold liturgie in vrijzinnige kring als bijzaak naast de preek en het vrije woord. De herontdekking en herwaardering van rituelen en symbolen, van traditie, van zintuiglijkheid, van het gebruik van de ruimte, is in vrijzinnige kring dan ook nog volop in beweging en voor wie het interesseert, valt er nog veel te onderzoeken!