Ritueel

Wat is een ritueel?

Een wetenschappelijke definitie van een ritueel blijkt niet makkelijk te geven. Jan Snoek onderscheidt vier ‘vaste kenmerken’ en een reeks aanvullende kenmerken waarvan een deel aanwezig moet zijn om iets een ritueel te kunnen noemen. 
De vaste kenmerken zijn:

• Cultureel geconstrueerd. Een ritueel is binnen een specifieke gemeenschap gemaakt en overgeleverd. Wat een symbool betekent is een culturele afspraak.
• Traditioneel gesanctioneerd. In beginsel kunnen alle handelingen rituele handelingen zijn; of dit daadwerkelijk zo is wordt binnen de traditie bepaald.
• Ingekaderd (“framed”). Een ritueel is afgezonderd van de dagelijkse routine, met een herkenbaar begin en einde: het is duidelijk wanneer het gewone handelen ophoudt en het rituele begint, en andersom.
• De uitvoerders maken deel uit van de geadresseerden. Een voorbeeld is de Maaltijdviering, waarbij de delers zelf ook deelnemen aan de maaltijd.

De Oud-Katholieke Kerk schrijft in een recente toelichting op rituelen in de liturgie:

Een ritueel is iets anders dan een gewoonte. Ons dagelijks leven bestaat uit talloze gewoontes: de wijze van opstaan in de ochtend, de volgorde van handelingen voordat je de deur uitgaat, enzovoort. 
(...) 
Bij een ritueel gaat het over betekenis geven aan wat er in het leven gebeurt. Wij mensen verlangen immers naar zin en we hebben het nodig om stil te staan bij belangrijke momenten in het leven. Door die momenten met een ritueel te begeleiden en dit met anderen te delen geef je er gezamenlijk betekenis aan. 
(...) 
Een ritueel is een vast handelingspatroon dat een symbolische betekenis krijgt. Binnen de liturgie gaan bij een ritueel altijd taal, voorwerp en handeling samen.

De driedeling: symbool, symboolhandeling, symbooltaal

• Het symbool (voorwerp) is iets herkenbaars uit het dagelijks leven, dat in de rituele context een bijzondere betekenis krijgt. Het klassieke voorbeeld is water. Water is vanalles, je kunt het drinken of er in zwemmen. Maar wanneer er wordt gedoopt, verwijst water naar de dood, waar iemand doorheen kan gaan.
• De symboolhandeling is een concrete, herkenbare handeling die door de context van het ritueel een bijzondere betekenis krijgt. Je kunt water over iemand heen gieten en dat is dan dat, maar bij de doop staat de handeling ten dienste van de betekenis die het symbool heeft: de doortocht naar nieuw leven.
• De symbooltaal is de begeleidende doopformule (“Ik doop je in de naam van de Vader, de Zoon en de heilige Geest”).

Performatieve taal

Deze woorden, ‘Ik doop je in de naam...’ etcetera, zijn performatief: het woord zelf bewerkstelligt iets. De woorden zijn niet slechts informatief, het is geen toelichting (‘ik doop je’), maar door het te zeggen gebeurt het. Een ander voorbeeld van performatieve taal is de voorzitter die door te zeggen ‘ik open de vergadering’, de vergadering opent. Een symbool (hamer) en symboolhandeling (op de tafel slaan) maken er een heus ritueel van. Het krachtigste voorbeeld van performatieve taal vind je in Genesis 1. God zei ‘er zij licht’, en er was licht.

Zelf een ritueel ontwerpen

Bij het ontwerpen van een ritueel is de driedeling een bruikbaar gereedschap: zoek een symbool dat bij de gelegenheid past, kies dan de handeling die dat symbool tot zijn recht laat komen, en voeg de woorden toe die het geheel dragen. Een symbool werkt alleen als het uit zichzelf al iets zegt, zonder uitleg. Kies daarom liefst voor iets alledaags en herkenbaars (een steen, brood, licht): de kracht van een symbool zit in wat het al meebrengt aan gedeelde betekenis.
Een zelfbedacht ritueel mist als vanzelf wat een traditioneel ritueel wél heeft: vertrouwdheid en herkenbaarheid vanuit herhaling. Dat is geen bezwaar om het toch te doen, maar wel een reden om bescheiden te zijn over wat het kan dragen. Een nieuw ritueel is het sterkst wanneer het maar één ding wil zeggen, en dat helder.